മധ്യപ്രദേശിലെ ധാറിലുള്ള ഭോജ്ശാല സമുച്ചയം സരസ്വതീ ക്ഷേത്രമാണെന്നു ഹൈക്കോടതി വിധിയുണ്ടായത് കഴിഞ്ഞ ദിവസമാണ്. ഭോജ്ശാല കെട്ടിട സമുച്ചയത്തിന്റെ അവകാശത്തെ ചൊല്ലിയുള്ള തർക്കം വളരെ പഴയതാണ്. പരമാര രാജവംശത്തിലെ രാജാവായിരുന്ന രാജാ ഭോജന്റെ പേരിൽ നിന്നാണ് ‘ഭോജ്ശാല’ എന്ന പേര് വന്നത്.
ഇപ്പോൾ പുരാവസ്തു വകുപ്പിന്റെ (ASI) സംരക്ഷണയിലുള്ള ഈ സ്ഥലത്ത്, മുൻപ് നിലനിന്നിരുന്ന നിയമപ്രകാരം വെള്ളിയാഴ്ചകളിൽ മുസ്ലിംകൾക്ക് പ്രാർത്ഥന നടത്താനും, വസന്തപഞ്ചമി ദിവസം ഹിന്ദുക്കൾക്ക് സരസ്വതി പൂജ നടത്താനും അനുവാദമുണ്ടായിരുന്നു. ബാക്കി ദിവസങ്ങളിൽ പൊതുജനങ്ങൾക്കും ഇവിടെ പ്രവേശിക്കാം. എന്നാൽ ഈ ചരിത്രസ്മാരകം ദേവി സരസ്വതിയുടെ (വാഗ്ദേവി) ക്ഷേത്രമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട് മധ്യപ്രദേശ് ഹൈക്കോടതി ഇപ്പോൾ സുപ്രധാന വിധി പുറപ്പെടുവിച്ചിരിക്കുകയാണ്.
ജസ്റ്റിസ് വിജയ് കുമാർ ശുക്ല, ജസ്റ്റിസ് അലോക് അവസ്തി എന്നിവരടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് ഈ വിധി പ്രസ്താവിച്ചത്. ഇവിടെ കാലങ്ങളായി ഹിന്ദുക്കൾ ആരാധന നടത്തിവരുന്നുണ്ടെന്നും, ചരിത്രരേഖകൾ പ്രകാരം ഇത് രാജാ ഭോജന്റെ കാലത്തെ ഒരു സംസ്കൃത പഠനകേന്ദ്രമായിരുന്നുവെന്നും കോടതി ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു. അതിനാൽ ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മതപരമായ സ്വഭാവം സരസ്വതി ക്ഷേത്രമുള്ള ഭോജ്ശാല തന്നെയാണെന്ന് കോടതി വിധിച്ചു.
ഭോജ്ശാലയെക്കുറിച്ചുള്ള ചരിത്രപരമായ തർക്കങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത് പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലാണ്. ധാർ മേഖലയിലെ പുരാവസ്തു വിഭാഗം മേധാവിയായിരുന്ന കെ.കെ. ലെലെയാണ് ഇവിടെ സംസ്കൃതത്തിലും പ്രകൃത് ഭാഷയിലുമുള്ള ശിലാലിഖിതങ്ങൾ ആദ്യമായി കണ്ടെത്തുന്നത്. എന്നാൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്ന ക്യാപ്റ്റൻ ഇ. ബാൺസ് ഇത് ഒരു മസ്ജിദ് ആണെന്നാണ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത്. എങ്കിലും പ്രദേശത്തെ ഹിന്ദുക്കൾ ഇതിനെ ‘രാജാ ഭോജന്റെ മദ്രസ’ അഥവാ വിദ്യാലയം എന്ന് വിളിച്ചിരുന്നതായും അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
1930-കളോടെയാണ് ‘ഭോജ്ശാല’ എന്ന പേര് ഇവിടെ പൂർണ്ണമായി പ്രചാരത്തിലാകുന്നത്. വില്യം കിൻകെയ്ഡ് എന്ന എഴുത്തുകാരൻ 1888-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച പുസ്തകത്തിൽ കമാൽ അൽ-ദിന്റെ കല്ലറയ്ക്ക് മുന്നിലുള്ള ഒരു കിണറിനെക്കുറിച്ച് മാത്രമാണ് പരാമർശിക്കുന്നത്. നിരവധി അറബിക് പുസ്തകങ്ങൾ അതിൽ വീണിട്ടുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം എഴുതി. എന്നാൽ ഭോജ്ശാലയെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ഒന്നും രേഖപ്പെടുത്താത്തതിനാൽ, പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യകാലത്ത് ഭോജ്ശാലയെക്കുറിച്ച് സജീവമായ ഓർമ്മകൾ പ്രദേശത്ത് ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. മറ്റൊരു ചരിത്രകാരനായ ജോൺ മാൽക്കം ഇതിനെ ഒരു ‘തകർന്ന മസ്ജിദ്’ എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിച്ചത്.
പിന്നീട് 1924-ൽ ലണ്ടനിലെ ബ്രിട്ടീഷ് മ്യൂസിയത്തിലുള്ള ഒരു ശില്പം രാജാ ഭോജന്റെ കാലത്തെ സരസ്വതി ദേവിയുടേതാണെന്ന് ചിലർ വാദിച്ചതോടെയാണ് തർക്കം വീണ്ടും സങ്കീർണ്ണമാകുന്നത്. ഈ ശില്പത്തിലെ ലിഖിതങ്ങളിൽ രാജാ ഭോജന്റെയും വാഗ്ദേവിയുടെയും (സരസ്വതി) പേരുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇത് ജൈന ബിംബങ്ങൾക്കൊപ്പം നിർമ്മിച്ച അംബികാ ദേവിയുടെ ശില്പമാണെന്നാണ് പിന്നീട് ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞനായ ഹരിവല്ലഭ് ഭയാനി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഇന്ത്യൻ പണ്ഡിതന്മാർ വ്യക്തമാക്കിയത്.
സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുശേഷവും ഈ വിഷയത്തിൽ ഇരുവിഭാഗങ്ങളും തമ്മിൽ പലപ്പോഴും തർക്കങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. മുൻപ് നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന സമയത്തിനുള്ളിൽ ഒരു വിഭാഗം പ്രാർത്ഥന കഴിഞ്ഞ് മാറിക്കൊടുക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ ഇവിടെ സംഘർഷാവസ്ഥ ഉടലെടുക്കാറുണ്ടായിരുന്നു.
എ ഡി 1000-നും 1055-നും ഇടയിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന രാജാ ഭോജൻ കലകളുടെയും അറിവിന്റെയും വലിയൊരു പ്രോത്സാഹകനായിരുന്നു. തത്ത്വചിന്ത, ജ്യോതിശാസ്ത്രം, വ്യാകരണം, വൈദ്യശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ നിരവധി സംസ്കൃത ഗ്രന്ഥങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റേതായിട്ടുണ്ട്. ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രങ്ങളേക്കാൾ ഇരട്ടി വലിപ്പമുള്ള ഒരു വലിയ ശിവക്ഷേത്രത്തിന്റെ നിർമ്മാണം അദ്ദേഹം ആരംഭിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, എ.ഡി 1055-ൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തോടെ ആ നിർമ്മാണപ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നെന്നേക്കുമായി നിലച്ചുപോവുകയായിരുന്നു. കോടതിയുടെ പുതിയ വിധി വന്നതോടെ ഈ നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള തർക്കത്തിന് ഇപ്പോൾ ഒരു പുതിയ വഴിത്തിരിവ് ഉണ്ടായിരിക്കുകയാണ്.
