The Origin Story Travel

അരലക്ഷം വർഷംമുൻപ് ഉൽക്ക പതിച്ചുണ്ടായ വിസ്മയം: മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ലോണാർ തടാകത്തെ തേടിയെത്തിയ അപൂർവ ബഹുമതി

ഉൽക്കാപതനം മൂലം രൂപപ്പെട്ട തടാകം, ഒറ്റരാത്രികൊണ്ട് പിങ്ക് നിറമായി മാറിയ ജലം, ചന്ദ്രനിൽ കാണപ്പെടുന്നവയ്ക്ക് സമാനമായ പാറകൾ—മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ലോണാർ തടാകത്തിന് സവിശേഷതകൾ ഏറെയാണ്. ഇപ്പോഴിതാ, ഇന്റർനാഷണൽ യൂണിയൻ ഓഫ് ജിയോളജിക്കൽ സയൻസസിന്റെ (IUGS) ‘തേർഡ് 100’ (Third 100) ആഗോള ഭൗമശാസ്ത്ര പൈതൃക സ്ഥലങ്ങളുടെ പട്ടികയിലും ഈ തടാകം ഇടംപിടിച്ചിരിക്കുകയാണ്.

മഹാരാഷ്ട്ര മുഖ്യമന്ത്രി ദേവേന്ദ്ര ഫഡ്‌നാവിസ് എക്സിലൂടെയാണ് (X) ഈ സന്തോഷവാർത്ത പങ്കുവെച്ചത്. സംസ്ഥാനത്തിന് അഭിമാനകരമായ നിമിഷമാണിതെന്ന് അദ്ദേഹം വിശേഷിപ്പിച്ചു. “ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ഒരു ഭീമൻ ഉൽക്ക പതിച്ചുണ്ടായ ഈ അസാധാരണ തടാകം, വലിയ ശാസ്ത്രീയ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു ഭൗമശാസ്ത്ര അത്ഭുതമാണ്,” അദ്ദേഹം കുറിച്ചു. ഈ അന്താരാഷ്ട്ര അംഗീകാരം സംരക്ഷണം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, വിനോദസഞ്ചാരം എന്നിവയിൽ പുതിയ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

ലോണാർ തടാകം ഇതിനോടകം തന്നെ ഒരു ദേശീയ ഭൗമശാസ്ത്ര സ്മാരകവും റാംസർ സൈറ്റുമാണ്. എന്നാൽ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ബുൽധാന ജില്ലയിലുള്ള ഈ തടാകത്തെ ഇത്രയധികം പ്രധാനപ്പെട്ടതാക്കുന്നത് എന്താണ്?

ലോണാർ പട്ടണത്തിന് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ തടാകം, ഏതാണ്ട് പൂർണ്ണമായും വൃത്താകൃതിയിലുള്ള ഒരു ഭീമൻ ഗർത്തത്തിനുള്ളിലാണ് ഉള്ളത്. ഇതിന് ഏകദേശം 1.8 കിലോമീറ്റർ വ്യാസവും 150 മീറ്ററോളം ആഴവുമുണ്ട്. ഗർത്തത്തിന്റെ വക്കുകൾ ചുറ്റുമുള്ള ഭൂപ്രദേശത്തേക്കാൾ ഏകദേശം 20 മീറ്റർ ഉയരത്തിലാണ് നിൽക്കുന്നത്.

ഏകദേശം ഇരുപത് ലക്ഷം ടൺ ഭാരമുള്ള ഒരു ഉൽക്ക അതിവേഗത്തിൽ ഈ പ്രദേശത്ത് പതിച്ചതാണ് ഈ വലിയ ഗർത്തം രൂപപ്പെടാൻ കാരണമായതെന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞർ വിശ്വസിക്കുന്നു. കാലക്രമേണ ഇതിനുള്ളിൽ വെള്ളം കെട്ടിനിന്നാണ് ഇന്ന് കാണുന്ന ലോണാർ തടാകം രൂപപ്പെട്ടത്.

എന്നാൽ, ഈ ഗർത്തത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് ദീർഘകാലം മറ്റൊരു വിശദീകരണമായിരുന്നു ഉണ്ടായിരുന്നത്. ഏകദേശം 6.6 കോടി വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് അഗ്നിപർവ്വത സ്ഫോടനങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ബസാൾട്ട് പാറകൾ നിറഞ്ഞ ‘ഡെക്കാൻ ട്രാപ്സ്’ മേഖലയിലാണ് ലോണാർ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഈ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകത കാരണം, അഗ്നിപർവ്വത പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയാണ് ഈ ഗർത്തം ഉണ്ടായതെന്നായിരുന്നു ആദ്യം കരുതിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, ഉൽക്കാപതനത്തിന്റെ തെളിവുകൾ ഗവേഷകർ കണ്ടെത്തിയതോടെ ആ ധാരണ മാറി. അതിവേഗത്തിലുള്ള കൂട്ടിയിടികളിൽ ധാതുക്കൾ അതിശക്തമായ മർദ്ദത്തിന് വിധേയമാകുമ്പോൾ സ്വാഭാവികമായി രൂപപ്പെടുന്ന ‘മാസ്കെലിനൈറ്റ്’ (maskelynite) എന്നതരം ഗ്ലാസ് ഇവിടെ നിന്നും കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. ഇതോടെ ലോണാർ ഉൽക്കാപതനത്തിലൂടെ ഉണ്ടായതാണെന്ന് സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ടു.

ഉൽക്ക പതിച്ചത് കൃത്യമായി എപ്പോഴാണെന്ന കാര്യത്തിൽ ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കിടയിൽ ഇപ്പോഴും ചർച്ചകൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. ആദ്യകാല പഠനങ്ങൾ ഗർത്തത്തിന് ഏകദേശം 52,000 വർഷം പഴക്കമുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കിയപ്പോൾ, പിന്നീടുള്ള ഗവേഷണങ്ങൾ ഇതിന് 5,70,000 വർഷത്തോളം പഴക്കമുണ്ടാകാമെന്ന് സൂചിപ്പിച്ചു. പാറകളുടെ പഴക്കം നിർണ്ണയിക്കുന്ന രീതിയിൽ വന്നേക്കാവുന്ന പിഴവുകൾ കാരണം രണ്ടാമത്തെ കണക്ക് ഇപ്പോഴും തർക്കവിഷയമായി തുടരുകയാണ്.

ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഉൽക്കാപതന ഗർത്തങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും, രൂപപ്പെട്ട പാറയുടെ പ്രത്യേകത കാരണം ലോണാർ വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നു. പൂർണ്ണമായും ബസാൾട്ട് പാറകളിൽ രൂപപ്പെട്ട ഭൂമിയിലെ ഏക ഉൽക്കാപതന ഗർത്തമായാണ് ഇത് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ചന്ദ്രനിലും ചൊവ്വയിലും ബസാൾട്ട് പാറകൾ ധാരാളമായി കാണപ്പെടുന്നതിനാൽ ഇത് ഏറെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഈ ആകാശഗോളങ്ങളിലെ ഉൽക്കാപതനങ്ങളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക്, സമാനമായ കൂട്ടിയിടികൾ ബസാൾട്ട് പ്രതലങ്ങളെ എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ ലോണാറിനെ ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കും.

ഉൽക്കാപതനത്തിന്റെ തെളിവുകൾ ഗർത്തത്തിന് ചുറ്റും ചിതറിക്കിടക്കുന്നുണ്ട്. ഉൽക്ക പതിച്ചപ്പോൾ വലിയ അളവിൽ പാറക്കഷ്ണങ്ങളും അവശിഷ്ടങ്ങളും ചുറ്റും തെറിച്ചുവീണിരുന്നു. ഗർത്തത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തുനിന്ന് ഏകദേശം 2 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്തോളം ഇവ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നു. ഉൽക്കാപതനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഗ്ലാസ് പോലുള്ള വസ്തുക്കളും അസാധാരണമായ അവശിഷ്ട രൂപങ്ങളും ഗവേഷകർ ഇവിടെ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇവയിൽ ചിലത് ചൊവ്വയിൽ നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ട രൂപങ്ങളോട് സാമ്യമുള്ളവയാണ്.

ലോണാറിലെ വെള്ളം മറ്റ് മിക്ക തടാകങ്ങളിലെയും പോലെയല്ല. ഇതൊരു ഉപ്പുവെള്ളവും ഉയർന്ന ക്ഷാരഗുണമുള്ളതുമായ (alkaline) തടാകമാണ്. ഇതിലെ വെള്ളത്തിൽ വലിയ അളവിൽ ലവണങ്ങൾ അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്; പിഎച്ച് (pH) മൂല്യം സാധാരണയായി 9-നും 10.5-നും ഇടയിലാണ്. ഗർത്തത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകതയാണ് ഈ അസാധാരണ രാസഘടനയ്ക്ക് കാരണം. വെള്ളം പുറത്തേക്ക് ഒഴുകിപ്പോകാൻ സ്വാഭാവിക മാർഗ്ഗങ്ങളില്ലാത്ത ഒരു അടഞ്ഞ തടത്തിലാണ് തടാകം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. വെള്ളം ബാഷ്പീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിൽ ലയിച്ചുചേർന്ന ധാതുക്കളുടെ സാന്ദ്രത കൂടുന്നു.

ഇത്തരം പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങൾക്കിടയിലും ബാക്ടീരിയ, ആർക്കിയ, ഫംഗസ്, ഫൈറ്റോപ്ലാങ്ക്ടൺ തുടങ്ങി നിരവധി സൂക്ഷ്മാണുക്കൾ ഈ തടാകത്തിലുണ്ട്. ഇവിടെ നിന്ന് ശേഖരിച്ച സാമ്പിളുകളിൽ നിന്നാണ് ‘സെസെംബിയ ലോണറെൻസിസ്’, ‘ഇൻഡിബാക്ടർ ആൽക്കലിഫിലസ്’ തുടങ്ങിയ ബാക്ടീരിയകളെയും ‘കർവുലേറിയ ലോണറെൻസിസ്’ എന്ന ഫംഗസിനെയും ശാസ്ത്രജ്ഞർ ആദ്യമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞത്. മറ്റ് പല ജീവജാലങ്ങൾക്കും അതിജീവിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജീവിക്കാൻ ഇവയ്ക്ക് കഴിയുന്നതിനാൽ ഗവേഷകർക്ക് ഇവയോട് പ്രത്യേക താല്പര്യമുണ്ട്. 2020 ജൂണിലാണ് തടാകത്തിലെ ഏറ്റവും അസാധാരണമായ സംഭവങ്ങളിലൊന്ന് നടന്നത്; സാധാരണയായി പച്ച നിറത്തിലുള്ള തടാകത്തിലെ വെള്ളം വെറും രണ്ടോ മൂന്നോ ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ചുവപ്പ് കലർന്ന പിങ്ക് നിറമായി മാറി. ജലനിരപ്പ് താഴ്ന്നതോടെ തടാകത്തിലെ ഉപ്പിന്റെ അളവ് വർദ്ധിച്ചതും, തുടർന്ന് ‘ഹാലോബാക്ടീരിയം’ (Halobacterium) പോലുള്ള ഉപ്പിനെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന സൂക്ഷ്മാണുക്കൾ പെരുകിയതുമാണ് ഇതിന് കാരണമെന്ന് പഠനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കി. ഈ ജീവികൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന ‘കരോട്ടിനോയിഡുകൾ’ എന്ന വർണ്ണകങ്ങളാണ് വെള്ളത്തിന് പിങ്ക് നിറം നൽകിയത്.

ഭൗമശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകതകളാണ് പ്രധാന ആകർഷണമെങ്കിലും, തടാകത്തിന് ചുറ്റും കണ്ടെത്താൻ മറ്റ് പലതുമുണ്ട്. ശുദ്ധജല ഉറവകൾ ഗർത്തത്തിന്റെ ചരിവുകളിലും ചുറ്റുമുള്ള വനത്തിലും സസ്യജാലങ്ങളെ വളരാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഏകദേശം 160 ഇനം പക്ഷികൾ, 12 ഇനം സസ്തനികൾ, 46 ഇനം ഉരഗങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ആവാസകേന്ദ്രമാണിവിടം.

പ്രാദേശിക മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങളുമായും ഈ തടാകത്തിന് ദീർഘകാലത്തെ ബന്ധമുണ്ട്. കമൽജ ദേവി ക്ഷേത്രം, രാം ഗയ ക്ഷേത്രം, സീത നഹാനി ക്ഷേത്രം, ഭാഗികമായി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ശങ്കർ ഗണേശ ക്ഷേത്രം തുടങ്ങി നിരവധി പുരാതന ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഗർത്തത്തിന് ചുറ്റും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഇതിൽ ഹേമാട്പന്തി വാസ്തുവിദ്യയ്ക്ക് പേരുകേട്ട ദൈത്യ സുദൻ ക്ഷേത്രമാണ് ഏറ്റവും പ്രശസ്തം. പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, മഹാവിഷ്ണു ലോണാസുരൻ എന്ന അസുരനെ വധിച്ചത് ഇവിടെ വെച്ചാണ്. ഈ അസുരന്റെ പേരിൽ നിന്നാണ് ലോണാർ എന്ന പേര് വന്നതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണനെ വധിച്ച ശേഷം അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങുമ്പോൾ ശ്രീരാമനും സീതയും ഈ തടാകം സന്ദർശിച്ചിരുന്നതായും വിശ്വാസങ്ങളുണ്ട്.

വിനോദസഞ്ചാരികളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പ്രധാന ആകർഷണം ഈ ഗർത്തം തന്നെയാണ്. പച്ചപ്പിനാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ഭീമൻ വൃത്താകൃതിയിലുള്ള ഗർത്തം ഉൽക്കാപതനത്തിന്റെ ഫലം നേരിട്ട് കാണാനുള്ള അവസരം നൽകുന്നു. ഗർത്തത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള പുരാതന ക്ഷേത്രങ്ങളും സന്ദർശകരെ ആകർഷിക്കുന്നു. ചരിത്രത്തിൽ താല്പര്യമുള്ള സഞ്ചാരികൾക്ക് ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജിന്റെ മാതാവായ രാജമാതാ ജിജാബായിയുടെ ജന്മസ്ഥലമായ അടുത്തുള്ള സിന്ദ്ഖേഡ് രാജയും സന്ദർശിക്കാവുന്നതാണ്.