ചില കോട്ടകൾ അവിടെ ഭരിച്ചിരുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ പ്രശസ്തമാണ്, മറ്റു ചിലവ വലിയ യുദ്ധങ്ങളുടെ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മലമുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന കോട്ടകളിലൊന്നായ ലോഹഗഡ് കോട്ട അതിന്റെ അവിശ്വസനീയമായ കരുത്തുകൊണ്ടാണ് പ്രശസ്തമായിരിക്കുന്നത്. വാസ്തവത്തിൽ, അതിന്റെ പേര് തന്നെ ഈ കോട്ടയെ എന്താണ് ഇത്ര സവിശേഷമാക്കുന്നത് . ഇതിനെ എന്തുകൊണ്ടാണ് ‘ഇരുമ്പ് കോട്ട’ എന്ന് വിളിക്കുന്നതെന്ന് എപ്പോഴെങ്കിലും ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അതിനുള്ള ഉത്തരം നിങ്ങൾ കരുതുന്നതിലും വളരെ രസകരമാണ്. കോട്ട പൂർണ്ണമായും ഇരുമ്പ് കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചതുകൊണ്ടല്ല ഈ പേര് വന്നത്. പകരം പ്രകൃതി, എഞ്ചിനീയറിംഗ്, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ പ്രത്യേകതകൊണ്ടാണ് ഇതിന് ഈ പേര് ലഭിച്ചത്.
ലോഹഗഡ് എന്ന പേര് രണ്ട് മറാത്തി വാക്കുകളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ‘ലോഹ’ എന്നാൽ ഇരുമ്പ് എന്നും ‘ഗഡ്’ എന്നാൽ കോട്ട എന്നുമാണ് അർത്ഥം. ഇവ രണ്ടും ചേരുമ്പോൾ ‘ഇരുമ്പ് കോട്ട’ എന്ന് ലളിതമായി പറയാം. ലോഹഗഡ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന കുന്നുകൾ ഇരുമ്പിന്റെ അംശം കൂടുതലുള്ള പാറകളാൽ നിർമ്മിതമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് മലയ്ക്ക് അവിശ്വസനീയമാംവിധം ശക്തമായ ഒരു പ്രകൃതിദത്ത അടിത്തറ നൽകുന്നു. ലോണാവാലയ്ക്ക് സമീപമുള്ള സഹ്യാദ്രി പർവതനിരകളിൽ സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 1,033 മീറ്റർ ഉയരത്തിലാണ് ഈ കോട്ട സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ശത്രുക്കൾക്ക് ആക്രമിക്കാൻ തികച്ചും ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള പ്രകൃതിദത്തമായ കുന്നിൻമുകളിലാണ് ഇത് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ ദുർഘടമായ ഭൂപ്രകൃതി കോട്ടയ്ക്ക് ഇരുമ്പിന്റെ അത്രയും തന്നെ കരുത്ത് നൽകി. കോട്ടയ്ക്ക് താഴെയുള്ള പാറകൾ മാത്രമല്ല ഈ പേരിന് പ്രചോദനമായത്. ലോഹഗഡ് അതിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഉടനീളം കീഴടക്കാൻ പ്രായോഗികമായി അസാധ്യമാണെന്ന് തെളിയിച്ചതിനാലാണ് ഈ പ്രശസ്തി നേടിയത്. നൂറ്റാണ്ടുകളായി ഈ ശക്തമായ കോട്ടയ്ക്ക് ചുറ്റും പല സാമ്രാജ്യങ്ങളും ഉയർന്നുവരികയും തകരുകയും ചെയ്തപ്പോഴും ഇത് ഉറച്ചുനിന്നു. ഈ കോട്ട അതിജീവനത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറി.
ആയിരത്തിലധികം വർഷത്തെ ചരിത്രത്തിനാണ് ലോഹഗഡ് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചിട്ടുള്ളത്. ശതവാഹനന്മാർ, ചാലൂക്യന്മാർ, രാഷ്ട്രകൂടന്മാർ, യാദവർ, ബഹ്മനികൾ, നിസാംമാർ, മുഗളന്മാർ, മറാഠകൾ തുടങ്ങി നിരവധി ശക്തരായ രാജവംശങ്ങൾ വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ ഈ കോട്ട ഭരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഭരണാധികാരികൾ മാറിയിട്ടും കോട്ട മാത്രം തകരാതെ നിലകൊണ്ടു. നൂറ്റാണ്ടുകൾ നീണ്ട യുദ്ധങ്ങൾ, അധിനിവേശങ്ങൾ, കഠിനമായ കാലാവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയെ അതിജീവിക്കാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവ് തന്നെയാണ് ഇന്നും ഇതിനെ “ഇരുമ്പ് കോട്ട” എന്ന് വിളിക്കാൻ ഏറ്റവും വലിയ കാരണം. ലോഹഗഡിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അധ്യായങ്ങളിൽ ഒന്ന് ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജാവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ കോട്ടയുടെ സ്ഥാനവും ശക്തമായ പ്രതിരോധ ശേഷിയും എത്രത്തോളം വിലപ്പെട്ടതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം 1648-ൽ ഇത് പിടിച്ചെടുത്തു. വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം, 1665-ൽ പുരന്ദർ ഉടമ്പടിയിൽ ഒപ്പുവെച്ചതിനെ തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഈ കോട്ട മുഗളന്മാർക്ക് വിട്ടുനൽകേണ്ടി വന്നു.
എന്നാൽ വെറും അഞ്ച് വർഷത്തിന് ശേഷം, 1670-ൽ ശിവാജി മഹാരാജ് ലോഹഗഡ് വീണ്ടും പിടിച്ചെടുത്തു. കോട്ടയുടെ കരുത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നു, അതിനാൽ തന്റെ വിജയകരമായ സൂററ്റ് പര്യവേഷണത്തിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുവന്ന നിധിയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം സൂക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഈ കോട്ടയാണ് ഉപയോഗിച്ചത്. നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുണ്ടായിട്ടും ഈ കോട്ടയുടെ ഒരു കിലോമീറ്ററിലധികം നീളമുള്ള കട്ടിയുള്ള മതിലുകൾ പലതും ഇന്നും തകരാതെ നിൽക്കുന്നു. ലോഹഗഡിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ സവിശേഷതകളിൽ ഒന്നാണ് ‘വിഞ്ചു കാറ്റ’, ഇതിനർത്ഥം “തേളിന്റെ വാൽ” എന്നാണ്. കോട്ടയിൽ നിന്ന് നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന നീളമുള്ളതും ഇടുങ്ങിയതുമായ ഒരു പാറക്കെട്ടാണിത്. മുകളിൽ നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ ഇത് ഒരു തേളിന്റെ വളഞ്ഞ വാൽ പോലെ കാണപ്പെടും. ഇന്ന് കോട്ടയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ആകർഷണങ്ങളിലൊന്നായ വിഞ്ചു കാറ്റ, പണ്ട് കാലത്ത് സൈനികർക്ക് ചുറ്റുമുള്ള താഴ്വരകളുടെ മികച്ച ദൃശ്യം നൽകുകയും ശത്രുക്കൾക്ക് ആരും അറിയാതെ കോട്ടയിലേക്ക് വരുന്നത് തടയുകയും ചെയ്തിരുന്നു. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മറ്റ് മലയോര കോട്ടകളിൽ കാണാത്ത സവിശേഷമായ ഒരു നിർമ്മിതിയാണിത്.
