ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങളിൽ എപ്പോഴും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്ന എന്തോ ഒന്നുണ്ട്. ചില സ്ഥലങ്ങൾ മനോഹരമായ കാഴ്ചകൾ കൊണ്ടാണ് നമ്മെ ആകർഷിക്കുന്നതെങ്കിൽ, മറ്റു ചിലത് ചരിത്രകഥകൾ കൊണ്ടാണ്. എന്നാൽ അപൂർവ്വം ചില സ്ഥലങ്ങൾ നമ്മളെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായ യുക്തികൊണ്ടാണ്. അത്തരത്തിൽ നമ്മെ ചിന്തിപ്പിക്കുകയും നിരീക്ഷിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒന്നാണ് ജന്തർ മന്തർ. ചരിത്രവും ജ്യോതിശാസ്ത്രവും വാസ്തുവിദ്യയും ഒത്തുചേരുന്ന ഈ മഹാദ്ഭുതത്തിന്റെ പേരിൽത്തന്നെ വലിയൊരു അർത്ഥം ഒളിഞ്ഞിരിപ്പുണ്ട്. ഇന്ത്യയിലുള്ള നാല് ജന്തർ മന്തറുകളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിൽ നിങ്ങൾ പോയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ആ പേരിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം എന്താണെന്ന് എപ്പോഴെങ്കിലും ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
സംസ്കൃത വാക്കുകളിൽ നിന്നാണ് ജന്തർ മന്തർ എന്ന പേരുണ്ടായത്. “ഉപകരണം” അല്ലെങ്കിൽ “യന്ത്രം” എന്നർത്ഥം വരുന്ന “യന്ത്ര” എന്ന വാക്കിൽ നിന്നാണ് “ജന്തർ” എന്ന വാക്കുണ്ടായത്. “കണക്കുകൂട്ടുക” അല്ലെങ്കിൽ “ആലോചിക്കുക” എന്നർത്ഥം വരുന്ന “മന്ത്രണ” എന്ന വാക്കിൽ നിന്നാണ് “മന്തർ” എന്നത് വന്നത്. ഇത് രണ്ടും കൂടി ചേർത്തു വായിക്കുമ്പോൾ “കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഉപകരണം” എന്നാണ് ജന്തർ മന്തർ എന്ന പേരിന്റെ അർത്ഥം. സമയം കൃത്യമായി അളക്കാനും, ഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്ഥാനം നിർണ്ണയിക്കാനും, ജ്യോതിശാസ്ത്രപരവും നാവികപരവുമായ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനും നിർമ്മിച്ച ഈ കേന്ദ്രത്തിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ പേരുതന്നെയാണിത്.
1724-നും 1730-നും ഇടയിൽ ജയ്പൂരിലെ മഹാരാജാവായിരുന്ന സവായ് ജയ്സിംഗ് രണ്ടാമനാണ് ഉത്തരേന്ത്യയിലുടനീളം അഞ്ച് ജ്യോതിശാസ്ത്ര നിരീക്ഷണ കേന്ദ്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചത്. ജന്തർ മന്തർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഇവയോരോന്നും ജ്യോതിശാസ്ത്ര കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കായി പ്രത്യേകമായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത വ്യത്യസ്ത കെട്ടിടങ്ങളുടെ ഒരു സമുച്ചയമാണ്. വലിയ വലിപ്പവും ജ്യാമിതീയമായ നിർമ്മാണ ശൈലിയുമാണ് ഇവയെ ആകർഷകമാക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം തന്നെ വലിയ കലാപരമായ ഭാവനയും ഇതിന്റെ നിർമ്മിതിക്ക് പിന്നിലുണ്ടെന്ന് വാസ്തുശില്പികളും കലാചരിത്രകാരന്മാരും കരുതുന്നു.
തന്റെ കാലഘട്ടത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ജ്യോതിശാസ്ത്ര ഉപകരണങ്ങൾ വലിപ്പത്തിൽ ചെറുതായതുകൊണ്ട് കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയുന്നില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയാണ് ജയ്സിംഗ് കൂടുതൽ വലുതും ശക്തവുമായ ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചത്. നിർമ്മാണ കലയിലെ മികച്ച മാതൃകകളാണ് ഇവയെങ്കിലും, ഇന്ന് ഈ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കില്ല. കാരണം, ഇതിനു ചുറ്റും ഉയർന്നുവന്ന കൂറ്റൻ കെട്ടിടങ്ങൾ ഉപകരണങ്ങളുടെ കാഴ്ചമറയ്ക്കുന്നതാണ് ഇതിന് കാരണം.
ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ ജയ്പൂർ, ഡൽഹി, ഉജ്ജയിനി, വാരണാസി എന്നിവിടങ്ങളിലാണ് ജന്തർ മന്തറുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. മഥുരയിലുണ്ടായിരുന്ന അഞ്ചാമത്തെ ജന്തർ മന്തർ 1857-ലെ ഒന്നാം സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് തകർക്കപ്പെട്ടു. ആദ്യമായി പൂർത്തിയായത് 1724-ൽ ഡൽഹിയിൽ നിർമ്മിച്ച നിരീക്ഷണ കേന്ദ്രമാണ്. ഏറ്റവും വലുതും വിപുലവുമായത് ജയ്പൂരിലേതാണ്. വാരണാസി, ഉജ്ജയിനി, മഥുര എന്നിവിടങ്ങളിൽ താരതമ്യേന ചെറിയ രൂപങ്ങളാണ് നിർമ്മിച്ചത്. ഒരേ ജ്യോതിശാസ്ത്ര തത്വങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നതെങ്കിലും, സ്ഥലത്തിനനുസരിച്ച് ഇവയുടെ വലിപ്പവും ഉപയോഗിച്ച വസ്തുക്കളും വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ ഇവയൊന്നും പൂർണ്ണമായും ഒരേപോലെയല്ല ഇരിക്കുന്നത്.
പ്രധാന വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതിനാൽ ഡൽഹിയിലെയും ജയ്പൂരിലെയും ജന്തർ മന്തറുകളാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആളുകൾ സന്ദർശിക്കുന്നത്. ജയ്സിംഗ് നിർമ്മിച്ചതിൽ വച്ച് ഏറ്റവും വലിയ ഉപകരണങ്ങളും കൂടുതൽ വൈവിധ്യമുള്ള നിർമ്മിതികളും ഉള്ളത് ജയ്പൂരിലാണ്. അടുത്ത തവണ ഇതിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ജന്തർ മന്തർ സന്ദർശിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ചരിത്രവും ഉദ്ദേശ്യവും അർത്ഥവും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ നിങ്ങൾക്ക് സാധിക്കും.
