ന്യൂഡൽഹിയിലെ ജന്തർ മന്തർ രാജ്യത്തെ പ്രതിഷേധങ്ങളുടെയും രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടായ്മകളുടെയും പ്രധാന കേന്ദ്രമാണ്. പാർലമെന്റ് സ്ട്രീറ്റിൽ (സംസദ് മാർഗ്) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ജന്തർ മന്തറിലാണ് സർക്കാരിന് മുന്നിൽ ആവശ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കാനും ധർണ്ണകൾക്കും പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കുമായി ജനക്കൂട്ടം ഒത്തുകൂടുന്നത്.
ടോൾസ്റ്റോയ് റോഡിനെ അശോക റോഡ് റൗണ്ട് എബൌട്ടുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ജന്തർ മന്തർ റോഡാണ് പ്രതിഷേധങ്ങളുടെ പ്രധാന വേദി. ല്യൂട്ടൻസ് ഡൽഹിയുടെ അതിർത്തിയിൽ, രാജ്യത്തെ ഭരണാധികാരികളുടെയും അധികാര കേന്ദ്രങ്ങളുടെയും തൊട്ടടുത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇത് എല്ലാ പ്രതിഷേധങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രമായി മാറിയത്. മറ്റ് നഗരങ്ങളിൽ പ്രതിഷേധിക്കുന്നതിനേക്കാൾ വലിയ ജനശ്രദ്ധയാണ് ജന്തർ മന്തറിലെ സമരങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്നത്.
ഈ ജൂൺ മാസത്തിൽ, ‘കോക്രോച്ച് ജനതാ പാർട്ടി’ (CJP) എന്ന ഓൺലൈൻ കൂട്ടായ്മയുടെ പ്രവർത്തകർ ജന്തർ മന്തറിൽ രണ്ട് പ്രതിഷേധങ്ങൾ നടത്തി. സി.ജെ.പി സ്ഥാപകൻ അഭിജീത് ദിപ്കെയാണ് പ്രതിഷേധത്തിന് ആഹ്വാനം ചെയ്തത്. ശനിയാഴ്ച ആരംഭിച്ച രണ്ടാമത്തെ പ്രതിഷേധം തിങ്കളാഴ്ചയും തുടർന്നു. സി.ജെ.പി സമരക്കാർ ജന്തർ മന്തറിൽ തന്നെ നിലയുറപ്പിച്ചു. കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രി ധർമ്മേന്ദ്ര പ്രധാനിന്റെ രാജി ആവശ്യപ്പെട്ടും ഇന്ത്യയിലെ വിദ്യാഭ്യാസ സമ്പ്രദായത്തിൽ സമഗ്രമായ പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവരണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടുമാണ് അവർ സമരം ചെയ്യുന്നത്.
എന്നാൽ, ജന്തർ മന്തർ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത് ഒരു പ്രതിഷേധ സ്ഥലമായിട്ടല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഗ്രഹങ്ങളുടെയും നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ചലനങ്ങളിൽ അതീവ താല്പര്യമുണ്ടായിരുന്ന ഒരു മഹാരാജാവാണ് ഇത് നിർമ്മിച്ചത്. 1724-ൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ തുറസ്സായ ജ്യോതിശാസ്ത്ര നിരീക്ഷണാലയം, ജയ്‌പൂരിലെ സവായ് ജയ് സിംഗ് രണ്ടാമൻ ഇന്ത്യയിലുടനീളം നിർമ്മിച്ച അഞ്ച് നിരീക്ഷണാലയങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ആദ്യത്തേതാണ്.
ജയ്‌പൂർ, ഉജ്ജൈൻ, മഥുര, വാരണാസി എന്നിവിടങ്ങളിലും അദ്ദേഹം സമാനമായ നിരീക്ഷണാലയങ്ങൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. സമയത്തെയും ബഹിരാകാശത്തെയും കുറിച്ചുള്ള പഠനം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഇവയിൽ ജയ്‌പൂരിലെ ജന്തർ മന്തറാണ് ഏറ്റവും വലുത്. എന്നാൽ ഭൂരിഭാഗം ആളുകളും ഈ നിരീക്ഷണാലയത്തിന് ഉള്ളിൽ കയറി കണ്ടിട്ടില്ലെങ്കിലും, ജന്തർ മന്തറിനെ ഒരു സമരവേദിയായിട്ടാണ് എല്ലാവരും അറിയുന്നത്.
ജന്തർ മന്തറിന് മുൻപ്, ഇന്ത്യ ഗേറ്റിന് സമീപമുള്ള ബോട്ട് ക്ലബ് മൈതാനമായിരുന്നു പ്രതിഷേധക്കാരുടെ പ്രധാന കേന്ദ്രം. ഭരണസംവിധാനത്തോട് വിയോജിപ്പുള്ളവർ ഇവിടെയായിരുന്നു ഒത്തുകൂടിയിരുന്നത്. എന്നാൽ 1993-ൽ ബോട്ട് ക്ലബിലെ പ്രതിഷേധങ്ങൾ നിരോധിക്കപ്പെടുകയും ജന്തർ മന്തർ ഔദ്യോഗിക സമരവേദിയായി മാറുകയും ചെയ്തു. ഭാരതീയ കിസാൻ യൂണിയൻ (BKU) നേതാവ് മഹേന്ദ്ര സിംഗ് ടികായത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന വലിയ കർഷക സമരമായിരുന്നു ഇതിന് കാരണം. അഞ്ച് ലക്ഷത്തിലധികം കർഷകരാണ് അന്ന് ഇന്ത്യ ഗേറ്റ് മുതൽ വിജയ് ചൗക്ക് വരെയുള്ള ബോട്ട് ക്ലബ് മൈതാനം കൈയടക്കിയത്. ഒരാഴ്ച നീണ്ടുനിന്ന ഈ ഉപരോധത്തെ തുടർന്ന് സുരക്ഷാ കാരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി സർക്കാർ ബോട്ട് ക്ലബിലെ പ്രതിഷേധങ്ങൾ നിരോധിച്ചു.
ഇതിനുശേഷമാണ് ജന്തർ മന്തർ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കുള്ള വേദിയായി തിരഞ്ഞെടുത്തത്. നിരോധനാജ്ഞ (സെക്ഷൻ 144) ഇവിടെ സ്ഥിരമായി നിലവിലില്ലെങ്കിലും, അനുമതിയില്ലാത്ത കൂട്ടായ്മകൾക്ക് ഇവിടെ അനുവാദമില്ല. ജന്തർ മന്തറിലെ പ്രകടനങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്, കൂടാതെ ഇവിടെ സമരം ചെയ്യുന്നതിന് മുൻകൂട്ടി ഔദ്യോഗിക അനുമതി വാങ്ങേണ്ടതും നിർബന്ധമാണ്.
2017-ൽ നാഷണൽ ഗ്രീൻ ട്രൈബ്യൂണൽ (NGT) ജന്തർ മന്തർ റോഡിലെ എല്ലാ പ്രതിഷേധങ്ങളും ധർണ്ണകളും നിരോധിച്ചിരുന്നു. കടുത്ത ശബ്ദമലിനീകരണവും ശുചിത്വമില്ലായ്മയും പരിസ്ഥിതി നിയമങ്ങളുടെ ലംഘനവും പ്രദേശവാസികളെ ബാധിക്കുന്നു എന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയായിരുന്നു ഇത്. പകരം ഡൽഹിയിലെ മതിൽക്കെട്ടുകൾക്കുള്ളിലെ രാംലീല മൈതാനം സമരവേദിയായി ട്രൈബ്യൂണൽ നിർദ്ദേശിച്ചു. എന്നാൽ, 2018-ൽ സുപ്രീം കോടതി ജന്തർ മന്തറിലെ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്ക് പൂർണ്ണമായ നിരോധനം ഏർപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് വിധിക്കുകയും, സമരങ്ങൾ നടത്തുന്നതിനായി കൃത്യമായ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ രൂപീകരിക്കാൻ കേന്ദ്ര സർക്കാരിനോട് നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തു.
ജന്തർ മന്തറിൽ നടന്ന ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ പ്രതിഷേധങ്ങളിലൊന്ന് 2011-ൽ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ അണ്ണാ ഹസാരെ നടത്തിയ സമരമായിരുന്നു. അഴിമതിക്കെതിരെയും ജൻ ലോക്പാൽ ബില്ലിനായി വാദിച്ചും അദ്ദേഹം അനിശ്ചിതകാല നിരാഹാര സമരം ആരംഭിച്ചു. ‘ഇന്ത്യ എഗെയ്ൻസ്റ്റ് കറപ്ഷൻ’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ട ഈ പ്രസ്ഥാനം വലിയൊരു ജനവിഭാഗത്തെ സമരത്തിലേക്ക് ആകർഷിച്ചു.
2023-ൽ ഇന്ത്യയിലെ മുൻനിര ഗുസ്തി താരങ്ങൾ റെസ്‌ലിംഗ് ഫെഡറേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ (WFI) തലവൻ ബ്രിജ് ഭൂഷൺ ശരൺ സിംഗിനെതിരെ ജന്തർ മന്തറിൽ പ്രതിഷേധിച്ചു. ബജ്‌റംഗ് പുനിയ, വിനേഷ് ഫോഗട്ട്, സാക്ഷി മാലിക് തുടങ്ങി നിരവധി പ്രമുഖ ഗുസ്തി താരങ്ങൾ ഈ ധർണ്ണയിൽ പങ്കെടുത്തു. 2023 ജനുവരിയിൽ മൂന്ന് ദിവസത്തെ പ്രതിഷേധത്തോടെയാണ് ഇത് ആരംഭിച്ചത്, പിന്നീട് താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവെച്ചു. തുടർന്ന് 2023 ഏപ്രിൽ 23-ന് ജന്തർ മന്തറിൽ വീണ്ടും ധർണ്ണ ആരംഭിക്കുകയും ഒടുവിൽ 2023 ജൂൺ 15-നാണ് ഇത് അവസാനിക്കുകയും ചെയ്തത്.
നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും ചലനങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കാൻ മൂന്ന് നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ് നിർമ്മിച്ച ജന്തർ മന്തർ, ഇന്നും ഭരണാധികാരികളിൽ നിന്ന് നീതിയും ഉത്തരങ്ങളും തേടി ജനങ്ങൾ ഒത്തുകൂടുന്ന പ്രധാന കേന്ദ്രമായി തുടരുന്നു.
